19 listopada 2009 r. minister rolnictwa podpisał rozporządzenie w sprawie szczegółowych przesłanek odroczenia, rozłożenia na raty lub umorzenia należności Agencji Nieruchomości Rolnych oraz trybu postępowania w tych sprawach (Dz. U. z 2009 r., Nr 210, poz. 1619). Uchyliło ono wcześniej obowiązujące przepisy oraz nieco zmodyfikowało obowiązujące w tych kwestiach normy.

Nowe reguły zakładają, że ANR może, ale nie musi (pozostaje tu duży margines uznaniowości dla Agencji i jej urzędników) odroczyć termin płatności lub rozłożyć na raty kwotę zaległej należności. Precyzyjnie za to określono, iż może do tego dojść tylko w trzech przypadkach: gwałtownego załamania rynku zbytu, gwałtownego spadku cen produktów wytwarzanych w gospodarstwie (przedsiębiorstwie) dłużnika, a także w przypadku innych nadzwyczajnych zjawisk gospodarczych lub zdarzeń losowych. Rozporządzenie nie precyzuje o jakie konkretnie okoliczności chodzi, można zatem domniemywać, że zakres zdarzeń które mogą być zaliczone do tego typu okoliczności będzie szeroki.

Skorzystanie z odroczenia lub rozłożenia na raty będzie dopuszczalne tylko wtedy, gdy skutkiem wspomnianych zdarzeń będzie pogorszenie się sytuacji płatniczej dłużnika i to w stopniu uniemożliwiającym terminową zapłatę należności ANR. Przepisy wymagają również, aby dłużnik nie był w stanie przewidzieć takich okoliczności „w ramach racjonalnie prowadzonej działalności gospodarczej”.

Rozporządzenie zakłada możliwość umorzenia całości lub części należności z powodu jej nieściągalności (przypadki opisane w § 2 ust. 1 pkt. 1–6 rozporządzenia). Dotyczy to między innymi sytuacji, gdy dłużnik zmarł, jest osobą prawną, która nie istnieje lub gdy przeprowadzona egzekucja okazała się bezskuteczna. Rozporządzenie wyraźnie stanowi, że należności nie można umorzyć, gdy odpowiedzialność za dłużnika została przeniesiona na osoby trzecie.

 

Zadłużenie można za to umorzyć (w całości lub w części) gdy prowadzone przez ANR postępowanie wyjaśniające wykaże m.in. długotrwałą chorobę dłużnika. Rozporządzenie stanowi, że dopuszczalne jest umorzenie należności w przypadkach, gdy na skutek okoliczności, za które dzierżawca nie ponosi odpowiedzialności i nie dotyczą one jego osoby, zwykły przychód z przedmiotu dzierżawy ulegnie znacznemu zmniejszeniu w stopniu znacznie przewyższającym obniżenie wysokości czynszu dokonane na podstawie art. 700 Kodeksu cywilnego. Istotne jest przy tym, że zapłata należności byłaby związana z nadmiernymi trudnościami w odtworzeniu produkcji rolnej.

W tym miejscu warto przypomnieć, że dzierżawca tylko na podstawie samego przepisu Kodeksu cywilnego, w przypadku, gdy zwykły przychód z przedmiotu dzierżawy ulegnie znacznemu zmniejszeniu, może żądać obniżenia kwoty czynszu. W tym kontekście rozporządzenie idzie jeszcze dalej i umożliwia całkowite umorzenie należności.

Analogicznie rozporządzenie dopuszcza umorzenie w przypadku, gdy z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie świadczenia (zapłata należności przez dzierżawcę) byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami lub groziłoby rażącą stratą – czego strony nie przewidziały w chwili zawarcia umowy (art. 337 (1) Kodeksu Cywilnego). Reguła ta ma charakter wyjątkowy i jest bardzo rzadko stosowana.

Ponadto rozporządzenie zakłada możliwość umorzenia należności, gdy dłużnik poniósł szkody spowodowane klęską suszy, gradobicia, nadmiernych opadów atmosferycznych, wymarznięcia, powodzi, osuwisk ziemi, huraganu, pożaru, plagą szkodników lub niedoborem tlenu w użytkowanych rybacko wodach. Jest to szczególnie istotne dla dzierżawców dotkniętych klęską ostatniej powodzi. Skala zniszczeń oraz nastawienie rządu pozwala przypuszczać, że przy właściwym udokumentowaniu strat, nie powinno być większych problemów z uzyskaniem ulg w płatnościach na rzecz ANR.

 

Rozporządzenie zakłada, że umorzenie, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty dokonywane będzie wyłącznie na uzasadniony i odpowiednio udokumentowany wniosek dłużnika. Powinien on zawierać szczegółowe informacje dotyczące okoliczności uzasadniających dokonanie umorzenia, odroczenia lub rozłożenia na raty, a ponadto musi opisywać aktualną sytuację finansową i materialną dłużnika. Do wniosku należy dołączyć dokumenty potwierdzające jego treść.

Wniosek składa się do właściwego oddziału terenowego ANR, natomiast gdy sprawa dotyczy należności z umów zawartych z Agencją reprezentowaną przez prezesa lub wiceprezesa – wówczas składa się go w biurze prezesa ANR. Wniosek koniecznie należy złożyć przed upływem terminu płatności (złożony po upływie tego terminu będzie pozostawiony bez rozpoznania). Oczywiście w celu zachowania terminu dopuszczalne jest nadanie wniosku pocztą. W przypadku gdy wniosek okaże się niekompletny, Agencja wezwie dzierżawcę do jego uzupełnienia w terminie 14 dni.

Samo umorzenie, odroczenie lub rozłożenie na raty będzie mogło nastąpić w drodze zawarcia pisemnej umowy. Trzeba mieć tylko na uwadze, że gdy oprócz dłużnika głównego zobowiązane są także inne osoby (lub mamy do czynienia ze zobowiązaniem solidarnym), to umorzenie należności może nastąpić tylko wtedy, gdy przesłanki do umorzenia zachodzą wobec wszystkich dłużników. Umorzenie należności większej niż 100 tys. zł wymaga zgody ministra rolnictwa, a ponadto podlega ogłoszeniu w biuletynie informacji publicznej.