Dla grupy rolników z Dolnego Śląska, od których ANR zażądała w ubiegłym miesiącu zwrotu ok. 140 hektarów w ramach prawa odkupu, to sensacyjna wiadomość. - Jest jednak sprawiedliwość w tym kraju - cieszy się Edward Golińczak z Kojęcina, od którego ANR zażądała zwrotu 10 ha. - Nie wiem, co zrobiłbym, gdyby Trybunał zadecydował inaczej. Chyba tylko walizki i na Okęcie, bo to nie byłby kraj dla normalnych ludzi. Jestem rolnikiem z dziada pradziada, nie zamierzałem sprzedawać ziemi, chcę normalnie prowadzić gospodarstwo, a wyrok Trybunału mi to umożliwił.

 

 

Zgodność z ustawą zasadniczą art. 29 ust. 5 ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa z 19 października 1991 roku, na podstawie którego ANR ma prawo odkupić grunty w ciągu 5 lat od dnia ich sprzedaży, zakwestionował Janusz Kochanowski, rzecznik praw obywatelskich. Według rzecznika zasady, na jakich ANR może z niego skorzystać, są wyjątkowo nieprecyzyjne i dopuszczają możliwość spekulacyjnego odkupywania przez Agencję nieruchomości, ponieważ ceny gruntów w chwili odkupu są z reguły znacznie wyższe niż uzyskane w momencie sprzedaży. Na rozpatrzenie przez Trybunał Konstytucyjny wniosek RPO czekał dwa lata. Po raz pierwszy TK zajął się sprawą 25 lutego, jednak wówczas sędziowie nie zdecydowali się na wydanie wyroku. Zrobili to 18 marca podczas drugiej rozprawy. Wtedy której zapadł ostateczny wyrok: prawo odkupu na warunkach określonych w ustawie jest niezgodne z Konstytucją RP.

- Trybunał stwierdził, że prawo odkupu w tym kształcie stanowi daleko idącą ingerencję w sferę zawierania umów między stronami i obrotu prawami majątkowymi - stwierdził w uzasadnieniu wyroku sędzia Mirosław Granat.

 

 

W komunikacie po rozprawie sędziowie Trybunału orzekli, że prawo odkupu stoi w sprzeczności z konstytucyjnym prawem własności. Podkreślili, że jego wykonanie nie zostało uzależnione od jakichkolwiek przesłanek, które ANR musi spełnić, żeby skorzystać z przysługującego jej uprawnienia. Ustawa nie reguluje ponadto kwestii rozliczeń między Agencją a nabywcą ziemi pozbawionym własności. Dlatego prawo odkupu łamie zapisy Konstytucji i w tym kształcie nie może być dłużej stosowane. Wyrok jest ostateczny i nie podlega odwołaniu.

Po opublikowaniu sentencji wyroku w Dzienniku Ustaw (po dwóch tygodniach od rozprawy) przepis o prawie odkupu "wypadnie" z ustawy i przestanie obowiązywać.

Trzeba jednak podkreślić, że Trybunał nie orzekł, iż to sama idea prawa odkupu jest niezgodna z Konstytucją. Przepis o odkupie może zostać zachowany, jednak pod warunkiem, że zostanie odpowiednio zmodyfikowany przez ustawodawcę. Sędziowie TK uważają, że przede wszystkim należy uściślić system rozliczeń przy odkupie i uwzględnić w nim warunki rynkowe. Trzeba także przedstawić dokładne przesłanki korzystania z odkupu.

 

 

Jak wyjaśnia Małgorzata Chmielewska z biura RPO, wyrok TK umożliwi wznowienie części spraw przed sądem mających na celu odzyskanie ziemi, a w zawieszonych - wydanie wyroku. - Sądy - podkreśliła przedstawicielka RPO - mają obowiązek rozstrzygania zgodnie z aktualnym stanem prawnym, a obecnie prawo odkupu z porządku prawnego wyeliminowano.

W sprawach sądowych prawomocnie zakończonych (wszczynanych przez ANR np. o wydanie nieruchomości lub o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli), istnieje możliwość wznowienia postępowania na podstawie art. 401 (1) Kodeksu postępowania cywilnego.

- Wtedy należy złożyć wniosek w terminie 3 miesięcy od daty publikacji wyroku w Dzienniku Ustaw - wyjaśnia Małgorzata Chmielewska.

Bardzo ważne jest to, że rolnicy, w przypadku których ANR skorzystała z prawa odkupu i którzy nie mają już możliwości odzyskania gruntów, bo zostały sprzedane, mogą na podstawie wyroku Trybunału ubiegać się o odszkodowanie od Skarbu Państwa.

- W sytuacjach, gdy w ogóle nie toczyły się sprawy sądowe (nieruchomość rolną rolnik po prostu oddał Agencji, za określoną kwotę), a rolnik został poszkodowany zastosowaniem wobec niego niekonstytucyjnego instrumentu prawnego (wykonano wobec niego prawo odkupu), istnieje możliwość wystąpienia do sądu cywilnego z powództwem odszkodowawczym - i to właśnie dopiero wyrok Trybunału drogę tę otwiera - wyjaśnia Małgorzata Chmielewska. - Państwo ponosi bowiem odpowiedzialność za złe prawo (tj. niezgodne z Konstytucją) na podstawie art. 417 i 417(1) par. 1 Kodeksu cywilnego.

 

 

Zgodnie z art. 363 Kc, naprawienie szkody powinno nastąpić, według wyboru poszkodowanego, bądź przez przywrócenie stanu poprzedniego, bądź przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej. Gdyby jednak przywrócenie stanu poprzedniego było niemożliwe, albo gdyby pociągało za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty, roszczenie poszkodowanego ogranicza się do świadczenia w pieniądzu.

Jeżeli zatem sporna nieruchomość nadal pozostaje własnością Skarbu Państwa, istnieje możliwość zażądania jej zwrotu. Jeżeli została już sprzedana, pozostaje roszczenie o zapłatę jej wartości. Zawsze też można żądać np. różnicy pomiędzy wartością rynkową nieruchomości w dacie odkupu a kwotą uzyskaną od ANR. Byłaby o szkoda poniesiona na skutek zastosowania niekorzystnego dla rolników przelicznika cenowego. - Trzeba jednak pamiętać - podkreśla Małgorzata Chmielewska - że każda sprawa ma charakter indywidualny i nie ma żadnej możliwości przewidzenia treści ewentualnego wyroku sądu w konkretnym przypadku. To, jakie roszczenia przysługiwałyby rolnikowi, zależy od bardzo indywidualnych okoliczności. Bezwzględnie doradzamy powierzenie tego rodzaju spraw profesjonalnym prawnikom, a co najmniej fachową konsultację u adwokata czy radcy prawnego zajmującego się powyższą tematyką - podsumowuje.

 

Prawo wykupu zgodnie z Konstytucją RP 

 

Oprócz prawa odkupu, rzecznik praw obywatelskich zakwestionował także zgodność z Konstytucją RP art. 4 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego z 11 kwietnia 2003 r. Zapis ten pozwala ANR na wykupienie gruntów rolnych, jeśli zmieniają właściciela w wyniku zawarcia umowy innej niż umowa sprzedaży.

Jednak w tym przypadku sędziowie TK nie zgodzili się z rzecznikiem. Ich zdaniem, w tym przypadku nie może być mowy o naruszeniu prawa własności, ponieważ ustawa ściśle określa, kiedy i w jakim przypadku ANR może skorzystać z przysługującego jej prawa. Art. 4 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego - podkreślono w komunikacie TK - pozwala wskazać zakres podmiotowy i przedmiotowy tego prawa, a także odsyła precyzyjnie do odpowiedniego stosowania przepisów o pierwokupie w kwestii wykonywania prawa nabycia przez ANR. W związku z tym - orzekli sędziowie - nie może być mowy o niezgodności tego przepisu z Konstytucją RP.

 

 

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest jednoznaczny z tym, że żaden oddział ANR nie może już zastosować prawa odkupu na warunkach określonych w ustawie o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa z 19 października 1991 r. I żaden z oddziałów Agencji od daty ogłoszenia wyroku przez TK tego nie zrobił. Grażyna Kapelko, rzecznik prasowy ANR zapewnia, że w Agencji trwają obecnie analizy badające konsekwencje prawne wyroku.

 - Wyrok nie zawierał wytycznych dla Agencji Nieruchomości Rolnych, co musi zrobić, aby dostosować się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego - mówi Grażyna Kapelko. - Musimy wszystko dokładnie przeanalizować.

Według danych ANR, od drugiej połowy 2003 r. do końca 2009 r. z prawa odkupu Agencja skorzystała zaledwie w 108 przypadkach w stosunku do 1600 ha. W 2010 r. takich przypadków było dziewięć.